Warsztaty - historia i budowa fortepianu i klawesynu

Warsztaty - historia i budowa fortepianu i klawesynu
Data: 
2018-01-26

26 stycznia 2018 roku w przededniu 287. rocznicy śmierci Bartolomeo Cristoforiego, pierwszego konstruktora prototypu fortepianu, w Szkole Muzycznej I stopnia w Wieliczce, odbyły się warsztaty poświęcone historii oraz budowie fortepianu i jego poprzednika - klawesynu.
Celem warsztatów było zapoznanie uczniów z zagadnieniami historii oraz budowy fortepianu, które są zawarte w podstawie programowej dla wszystkich klas fortepianu głównego, a także fortepianu dodatkowego. Bezpośrednim impulsem do zorganizowania warsztatów było umożliwienie uczniom jak najlepszego przygotowania do części teoretycznej Konkursu wiedzy i umiejętności z zakresu historii instrumentu, praktyk wykonawczych oraz literatury fortepianowej, który odbędzie się w Auli Szkoły Muzycznej I stopnia w Wieliczce w dniu 9 marca 2018 r. Pomysłodawcą i koordynatorem projektu warsztatów oraz konkursu jest pianistka Marta Polańska.

Warsztaty poprzedziła teoretyczna refleksja dotycząca historii fortepianu oraz jego poprzednika - klawesynu. Paulina Tkaczyk - klawesynistka wygłosiła wykład zatytułowany: „Klawesyn - król instrumentów barokowych”. Przedstawiła historię instrumentu, doniosłą rolę, jaką klawesyn odegrał w epoce baroku oraz jego „nowe narodziny” pod koniec wieku XIX (1889), dzięki artystycznej działalności Wandy Landowskiej. W obszernym materiale zdjęciowym zaprezentowała pięknie zdobione instrumenty oraz ciekawostkę – klawesyn z klocków lego. Autorem instrumentu jest Henry Lim. Nie licząc strun, klawesyn zbudowany jest w całości z klocków, a dokładniej z ponad 100000 części pochodzących od lego. W części praktycznej Paulina Tkaczyk zaprezentowała elementy mechaniki klawesynowej oraz zasadę jej działania, co wzbudziło szczególne zainteresowania wśród uczestników warsztatów.

Wykład Marty Polańskiej stanowił wprowadzenie do tematyki fortepianowej. Tytuł „Z ziemi włoskiej do Polski” był odwołaniem do najsłynniejszej polskiej kompozycji – Mazurka Dąbrowskiego, czyli Polskiego Hymnu Narodowego w roku Jubileuszu 100-lecia odzyskania przez Polskę Niepodległości. Autorstwo Hymnu przypisywano niegdyś Michałowi Kleofasowi Ogińskiemu – kompozytorowi, teoretykowi muzyki, ważnej postaci w historii Polski, który jest twórcą jednego z najsłynniejszych Polonezów „Pożegnanie Ojczyzny”. Los zawiódł Michała Kleofasa Ogińskiego do Włoch, do Florencji, miasta, w którym powstał pierwszy prototyp fortepianu Bartolomeo Cristoforiego. Marta Polańska przedstawiła historię wynalazku Cristoforiego, zaprezentowała brzmienie pierwszego na świecie fortepianu z 1720 roku znajdującego się w zbiorach The Metropolitan Museum of Art w Nowym Jorku, animacje (wzbudzające największe zainteresowanie uczestników warsztatów) pokazujące funkcjonowanie mechanizmu młoteczkowego Bartolomeo Cristoforiego (mechanizmu instrumentu z 1726 r. - opus 20 - znajdującego się w zbiorach Muzeum Instrumentów Muzycznych Uniwersytetu w Lipsku), Johanna Andreasa Steina (najstarszej mechaniki wiedeńskiej z pojedynczym wymykiem z 1773 r.) oraz pierwszego mechanizmu z podwójnym wymykiem Sébastiena Érarda z 1821 roku. Przedstawiła najsłynniejszy instrument firmy Steinway & Sons o numerze CD 503, który był własnością genialnego Vladimira Horowitza. Historyczny szlak fortepianu nakreślony w wykładzie prowadził z ziemi włoskiej, przez Niemcy (Stein), Anglię i Francję (Érard), Amerykę Północną (Steinway) do Polski, do Sandomierza, gdzie w Muzeum Diecezjalnym znajduje się pierwszy znany polski fortepian, którego konstruktorem był Ignacy Skurski (1774 r.). Na koniec Marta Polańska zaprezentowała dwa współczesne fortepiany o niestandardowej budowie: Bösendorfer Model Imperial 290 posiadający pełną oktawę subkontra – 97 klawiszy, a także fortepian „współczesnego Cristoforiego” czyli włoskiej firmy Fazioli Model F308, najdłuższy instrument (308 cm) posiadający cztery pedały.
 
Zenon Kulik – stroiciel, a także wykładowca Akademii Muzycznej w Krakowie przedstawił, w sposób bardzo szczegółowy budowę współczesnego fortepianu oraz zasadę funkcjonowania fortepianowego mechanizmu. Uczniowie zgromadzeni wokół fortepianu z wielkim zainteresowaniem poznawali najważniejsze elementy konstrukcyjne instrumentu. Zenon Kulik omówił patent pełnej ramy metalowej wytrzymującej obciążenie naciągu strun dochodzące do 24 ton, zalety oraz funkcje krzyżowego układu strun, metodę oklejania główek młotków filcem, zasadę funkcjonowania współczesnej mechaniki z podwójną repetycją. Przedstawił specyfikację dotyczącą różnicy grubości poszczególnych strun, proces ich wymiany, konserwacji młotków i tłumików, a także poprowadził pokazową lekcję strojenia instrumentu zwracając szczególną uwagę na różnice pomiędzy strojeniem fortepianów marki Steinway & Sons, a instrumentów innych producentów. Omówił różnice w procesie produkcji fortepianów marki Fazioli.

W warsztatach wzięli udział nauczyciele oraz uczniowie Szkoły Muzycznej I stopnia w Wieliczce, Szkoły Muzycznej I i II stopnia im. Bronisława Rutkowskiego w Krakowie oraz Ogólnokształcącej Szkoły Muzycznej I stopnia im. Ignacego Jana Paderewskiego w Krakowie. Na zakończenie krótkie słowo do uczestników skierowała Dyrektor Szkoły Muzycznej I stopnia w Wieliczce Izabela Szota.

/Marta Polańska/

Zdjęcia: 
Paulina Tkaczyk o historii i budowie klawesynu
Paulina Tkaczyk o historii i budowie klawesynu
Zenon Kulik o historii i budowie fortepianu
Zenon Kulik o historii i budowie fortepianu
Zenon Kulik o historii i budowie fortepianu
Zenon Kulik o historii i budowie fortepianu
Zenon Kulik o historii i budowie fortepianu
Zenon Kulik o historii i budowie fortepianu
Zenon Kulik o historii i budowie fortepianu
Zenon Kulik o historii i budowie fortepianu
Zenon Kulik o historii i budowie fortepianu